Wandelen door het ongemak van Spanje

Het granieten kruis heeft een lengte van 150 meter. In de rotsen eronder is een kruiskerk uitgehakt van 262 meter lang, 35 meter breed en 44 meter hoog. Hier liggen 40- tot 60 duizend slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) herbegraven. Hun kisten zijn onzichtbaar voor bezoekers opgestapeld in een ondergrondse ruimte die negen verdiepingen telt.

Wandelen naar Valle de los Caídos bij de Spaanse hoofdstad Madrid is één groot avontuur. Ten eerste omdat het nauwelijks bereikbaar is. Je loopt veelal langs drukke verkeerswegen. Maar eenmaal op het terrein stap je in het Ongemak van Spanje. In de vallei staat een enorme basiliek, het is monument ter ere van de slachtoffers van de Spaanse burgeroorlog, maar hier is ook het graf van de voormalige dictator Franco. Daardoor is deze ‘Vallei der gevangenen’ tot op de dag dan vandaag een betwist monument.

Monument ter ere van de Spaanse Burgeroorlog

De Valle de los Caídos bestaat uit een groot plein, een enorme crypte die in een bergwand even ten noorden van Madrid werd uitgehakt, met daarop een 150 meter hoog kruis. Voorheen ging er vanaf het restaurant een soort van skilift omhoog. Maar die is niet meer in gebruik. Vlakbij ligt ook nog een Benedictijner klooster, de monniken zijn de eigenaren van het complex. In 1940 maakte Franco bekend dat er een monument voor de gevallenen van de burgeroorlog moest komen en één jaar later begon het werk. Het bouwwerk was af in 1959, Franco zelf opende de basiliek. Nog net op tijd voor het twintigjarig jubileum van zijn regime.

Om het mausoleum van 260 meter lang in de granieten bergwand uit te hakken, zette Franco krijgsgevangenen uit de Spaanse Burgeroorlog en politieke gevangenen in. In ruil voor werk maakten zij kans op strafvermindering. Voor een dag werk aan het monument, werd hun straf met zes dagen ingekort. Later teruggebracht naar twee. Ook kregen zij een salaris van 7 pesos.  Hoeveel gevangenen op deze manier hebben gewerkt aan dit monument ter ere van hun tegenstanders is niet bekend, maar volgens sommige schattingen zouden tijdens de achttien jaar durende bouwperiode meer dan 20.000 mensen tewerk zijn gesteld. Officiële bronnen spreken echter over slechts 2643 arbeiders. Waarvan zo’n 240 politieke gevangenen.

Spanje schaamt zich voor het monument. Het herinnert aan de burgeroorlog, de dictatuur en de banden tussen de katholieke kerk en het fascisme

Monument voor gevallen falangisten

In de crypte kwamen de graven van vooraanstaande leden van de partij van Franco, maar ook aanhangers van Franco die tijdens de burgeroorlog waren gesneuveld. Een prominente plek, vlakbij het altaar in de grafkelder, werd gegeven aan José Antonio Primo de Rivera, de oprichter van de Falangistische partij van Franco. Primo de Rivera werd al in 1936 tijdens de burgeroorlog doodgeschoten door Republikeinse troepen en Franco liet zijn lichaam overplaatsen naar de crypte. Franco wilde een verzoenend gebaar maken. Volgens hem zouden slachtoffers van beide partijen in de Vallei worden begraven. In Spanje is de gedachte dat slachtoffers die aan zijn zijde vochten en rooms-katholiek waren voorkeur kregen.

.

Foto’s maken van het graf van Franco is verboden. Bewakers kijken nauwlettend toe of er niet stiekem foto’s worden gemaakt. Gevolg is dat bijna alle bezoekers heimelijk foto’s maken.

Franco’s controversiële begraafplaats

Nog in de jaren ’50 werden ook de lichamen van gesneuvelde tegenstanders van Franco in de crypte toegelaten. Dat leverde meteen controverse op. Verspreid door heel Spanje werden massagraven opgegraven, waarna de lichamen zonder al te veel omhaal naar de Vallei der Gevallenen werden overgebracht. Nabestaanden werden niet van de  verhuizing op de hoogte gesteld en lichamen in naamloze graven werden niet geïdentificeerd. Zo liggen volgens de bibliotheken van de Vallei der Gevallenen iets meer dan 33.700 mensen in de crypte begraven, maar er wordt geschat dat meer dan 60.000 mensen hun laatste rustplaats in de Valle de los Caídos hebben gekregen. Na zijn dood in 1975 werd ook Franco zelf in de crypte bijgezet.  Zijn graf kreeg een prominente plek voor het altaar.

De Vallei der Gevallenen is een toeristische attractie die jaarlijks ruim een half miljoen bezoekers trekt uit heel Europa.

Juridische strijd van nabestaanden

De geschiedenis van gesneuvelden die zonder medeweten of toestemming van hun nabestaanden naar de basiliek werden overgebracht en het graf van de dictator zelf, zorgen al tientallen jaren voor veel discussie in Spanje. Op de sterfdag van Franco komen altijd veel neofalangisten naar zijn graf. Tegelijkertijd willen nabestaanden weten of hun familieleden wel of niet in de basiliek zijn terechtgekomen en hen eventueel terugbrengen naar de plaats waar ze geboren, of gesneuveld zijn. Na lange juridische strijd hebben de nabestaanden van vier mannen die mogelijk in de crypte liggen, ervoor kunnen zorgen dat de graven in 2018 onderzocht worden.

In 1960 heeft het Vaticaan de kerk tot basiliek verheven.

Foto’s: Jacques Verhagen

Bronnen:

Daan Couwenberg – IsGeschiedenis

Volkskrant – Een pijnlijke nalatenschap.